Sosyal medyada hızla yayılan bir iddia, hükümetin hantavirüs aşısını ilk yaptıran vatandaşlara ücretsiz peynir vereceğini öne sürüyordu. Ancak The Journal’ın FactCheck ekemi bu haberi inceledi ve sonuç: tamamen yalan. Peki bu sahte haber nereden çıktı, neden inandırıcı geldi?
Sahte haberin içeriği
Sosyal medyada binlerce kez paylaşılan ekran görüntüsü, “Global News Network” adlı bir kaynaktanmış gibi görünüyordu. Haberde, “Hükümet, hantavirüs aşısını ilk yaptıran vatandaşlara bedava peynir verecek” ifadesi yer alıyordu. Görselde, maske takan bir adamın koluna aşı yapıldığı sırada bir kişinin sarı peynir tuttuğu fotoğraf bulunuyordu.
Bu iddia, Facebook, Instagram, X, TikTok ve Threads’te onlarca kez paylaşıldı. Bazı kullanıcılar bunu aşı karşıtı bir “mizah” olarak yorumlarken, birçok kişi haberi ciddiye aldı. “Yanlış okumadım değil mi?” “Bu bir şaka olmalı, yoksa 20 kez okudum gerçekten bu mu diyor?” gibi yorumlar yapıldı.
Neden yalan?
FactCheck ekibinin araştırması, bu iddianın üç temel noktada yalan olduğunu ortaya koydu:
| İddia | Gerçek |
|---|---|
| “Hükümet bedava peynir dağıtıyor” | Böyle bir teşvik programı yok, hiçbir hükümet açıklaması yok |
| “Hantavirüs aşısı var” | Avrupa ve Amerika’da onaylı hantavirüs aşısı bulunmuyor |
| “Küresel aşı kampanyası başladı” | DSÖ, salgının halk sağlığı riskinin düşük olduğunu açıkladı, kitlesel aşılama gerekmez |
| “Global News Network haberi yaptı” | Bu isimdeki kaynaklardan böyle bir haber bulunamadı |
Asya’daki aşılar Andes suşuna işe yaramaz
Asya’da bazı hantavirüs aşıları kullanılıyor ancak bunlar, gemi salgınındaki Andes suşuna karşı etkili değil. Andes suşu, Güney Amerika’ya özgü ve insandan insana bulaşabilen tek hantavirüs türü. Mevcut aşılar farklı suşlar için geliştirildi.
İrlanda Sağlık Koruma Gözetim Merkezi, hantavirüslerin İrlanda’da doğal olarak bulunmadığını, daha önce görülen çok nadir vakaların sadece yurtdışından enfekte olan kişilerde tespit edildiğini açıkladı. Bu durum, İrlanda hükümetinin kitlesel aşılama yapmasının mantıksız olduğunu gösteriyor.
Mizah mı, yanıltma mı?
Bazı okuyucular sahte haberi “aşı olanları laboratuvar farelerine benzeten” bir mizah olarak yorumladı. Ancak FactCheck ekibi, bu “mizah”ın üç nedenden dolayı yanıltıcı olduğunu belirtti:
Birincisi, aşıların halka sunulmadan önce yoğun testlerden geçtiğini, COVID-19 gibi acil durumlarda bile bu sürecin atlanmadığını vurguladı. İkincisi, hükümetlerin hantavirüs salgınına karşı kitlesel aşı teşviki yapmadığını hatırlattı. Üçüncüsü, birçok okuyucunun sahte haberi gerçekmiş gibi algıladığını, bir İrlandalı aşı karşıtı influencerın paylaşımının 700’den fazla kez paylaşıldığını kaydetti.
COVID-19 merceğiyle bakmak tehlikeli
The Journal, hantavirüs salgınının büyük ölçüde COVID-19 pandemisi merceğinden sunulduğunu ve bu durumun salgının gerçek önemini çarpıttığını belirtti. Gemideki salgın, medyada aşırı yer buldu ve pandemiden kalma komplo teorilerine yeniden hayat verdi.
DSÖ, Andes suşuna bağlı gemi dışında şüpheli vaka olmadığını ve daha geniş bir salgın işareti görmediğini teyit etti. Bu durum, kitlesel aşılama veya teşvik programı gibi önlemlerin gereksiz olduğunu gösteriyor.
İrlanda’nın peynir geçmişi
İlginç bir tesadüf, sahte haberdeki “bedava peynir” fikrinin İrlanda’nın geçmişinde gerçekten yaşanmış olması. İrlanda devleti, daha önce yüzlerce ton çedar peynirini hayır kurumları aracılığıyla halka dağıtmıştı. Bu gerçek olay, sahte haberin inandırıcılığını artıran bir unsur olabilir.
Ancak geçmişteki peynir dağıtımı tarımsal destek politikalarıyla ilgiliydi, aşı teşvikiyle değil. Sahte haber, bu iki ayrı olayı birleştirerek yanıltıcı bir bağlam oluşturdu.
Kaynak: The Journal / FactCheck / İrlanda Sağlık Koruma Gözetim Merkezi / DSÖ
